Dược liệu kích thích tiêu hóa

Chỉ thực

chi thuc219 Chỉ thực

Còn gọi là Chỉ xác, Xuyên chỉ thực, Xuyên chỉ xác.

Tên khoa học: Citrus sp.

Họ: Cam Rutaceae.

Chỉ thực và Chỉ xác đều là quả phơi khô của chừng hơn 10 cây chi Citrus và Poncirus thuộc họ Cam Rutaceae nhưng thu hái ở thời kì khác nhau.

Chỉ thực là quả hái vào lúc còn non nhỏ, có khi do gió thổi mạnh tự rụng dưới gốc cây.

Chỉ xác là quả hái vào lúc gần chín. Thường bổ đôi để phơi cho chóng khô. Chỉ xác thường to hơn Chỉ thực. Chỉ vẫn là tên cây, xác là còn vỏ và xơ vì quả bổ đôi phơi khô ruột quả bị quắt lại.

Những cây cung cấp Chỉ thực và Chỉ xác

- Poncirus trifolia Raf. Tên Trung Quốc là chỉ hay câu kết.

- Citrus wilsonii tanaka tên Trung Quốc là hương viên.

- Citrus aurantium L. tên Trung Quốc là toan đăng hay câu đầu đăng, bì đầu đăng.

- Citrus aurantium L.var amara Engl. Tên Trung Quốc là đại đại hoa.

Những cây có thể cho Chỉ thực và Chỉ xác mọc hoang và được trồng ở nhiều nơi miền Bắc và miền Nam nước ta.

Muốn có Chỉ thực, thường vào các tháng 5, tháng 6 người ta nhặt những quả non, rụng ở dưới gốc cây, rồi đem phơi khô hay sấy khô. Nếu quả to thì bổ đôi mà phơi cho chóng. Khi phơi không nên phơi nắng quá, quả sẽ có màu vàng xấu.

Muốn có Chỉ xác vào tháng 7-8, hái những quả gần chín, vỏ còn xanh, bổ đôi rồi phơi hay sấy khô.

Thành phần hóa học

Trong Chỉ thực có 0,09% ancaloit; 20,49% glucozit; 5,86% saponin.

Trong Chỉ xác tại đó người ta chỉ thấy có 9,89% glucozit.

Công dụng

Chỉ thực và Chỉ xác có vị đắng, chua, tính hơi hàn, vào hai kinh tỳ và vị. Tác dụng phá khí, tiêu tích, hóa đờm, trừ bĩ (báng ở bụng), lợi cách, khoan hung. Chỉ thực, Chỉ xác tác dụng giống nhau nhưng Chỉ xác yếu hơn. Mặc dầu trong các quả này lúc tươi có chứa tinh dầu, nhưng người ta ít chú ý dùng tinh dầu, vì các vị này càng để lâu càng cho là tốt hơn.

Cả hai vị đều là những thuốc có tác dụng giúp tiêu hóa, trừ đờm, táo thấp, lợi tiểu tiện, ra mồ hôi, yên dạ dày, ruột v.v..