Dược liệu trị táo bón

Sòi

soi Sòi

Còn gọi là Ô cửu, Ô thụ quả, Ô du, Thác tử thụ, Mộc tử thụ, Cửu tử thụ.

Tên khoa học: Sapium sebiferum (L.), Roxb. (Croton sebiferum L. Stillingia sebifera Michx.).

Họ: Thầu dầu Euphorbiaceae.

Cây Sòi cho ta vị thuốc sau đây:

Vỏ rễ Ô cửu căn bì (Radix Sapii) là vỏ rễ phơi hay sấy khô của cây Sòi. Có khi người ta dùng cả vỏ thân, nhưng hay dùng vỏ rễ hơn.

Dầu hạt Sòi-cửu chi hay ô cửu chi hay bì du (Oleum Sapii) là hỗn hợp chất sáp bọc lớp ngoài của hạt và dầu ép từ hạt Sòi.

Đặc điểm thực vật

Là một cây cao nhỡ, chừng 4-6m, sống lâu năm. Thân màu xám, lá mọc so le, sớm rụng, cuống dài 3-7cm, phiến lá hơi hình quả trám dài, rộng 3-9cm, đầu lá nhọn dài, hai mặt đều màu xanh, bóng không có lông, mép nguyên, khi còn non mềm và mỏng. Hoa mọc thành bông dài 5-10cm ở kẽ lá hay đầu cành, đơn tính, hoa đực chiếm phần trên của bông, về sau ở phía dưới bông mới thấy xuất hiện 1-4 hoa cái. Cánh màu trắng hay vàng. Quả hình cầu, đường kính chừng 12mm, khi chín có mày đen tía, 3 ngăn, mỗi ngăn có một hạt hình trứng, trên mặt có đường rãnh dọc, trong hạt có dầu, ngoài hạt có một lớp sáp trắng gọi là bơ sòi hay mỡ thảo mộc. Mùa hoa: tháng 3-4, mùa quả: tháng 9.

Cây mọc hoang ở khắp nơi trong nước ta nhưng tại miền Bắc và Trung, nhân dân thường trồng để lấy lá nhuộm lụa hay sa tanh màu đen.

Còn mọc hoang và được trồng tại các nước khác như Trung Quốc, Nhật Bản, Mỹ. Tại đây người ta trồng để lấy hạt ép dầu, trái lại ở nước ta do cắt nhiều lá để nhuộm cho nên ít quả.

Muốn lấy hạt, người ta hái vào mùa thu, cuối thu.

Thành phần hóa học

Trong vỏ rễ có một loại tinh thể không màu hình trụ, có công thức thô gọi là C 10­ H 12 O­ 4, cấu tạo hóa học đã được xác định là pholoraxetophenon 2-4 dimetyl ete, chất này có tác dụng sát trùng đường ruột.

Trong vỏ rễ Sòi, người ta còn chiết được xanthoxylin và một tinh thể có độ chảy 200 o C, trong lá Sòi có chất béo, vitamin E, tannin 8,7%, từ lá tươi chiết được corilagin, axit ellagic, axit galic và izoquexitrozit.

Từ hạt lấy được các thành phần sau đây:

- Lớp sáp bao bọc quanh vỏ hạt có thể chiết bằng ete. Hiệu suất 19-20%. Sáp này màu trắng nhạt, độ chảy 58 o , chỉ số xà phòng 195,6, chỉ số iot là 28,5.

- Trong nhân có 20% chất lỏng nữa.

Thường chỉ có loại dầu lỏng ép từ nhân hạt sòi sau khi đã loại bỏ lớp sáp và lớp vỏ nhân đi rồi có thể dùng ăn được, còn loại sáp và hỗn hợp dầu và sáp thường chỉ dùng trong kỹ nghệ làm xà phòng và nến.

Khô dầu Sòi chứa rất ít chất đạm và có giá trị phân đạm kém.

Công dụng

Sáp của hạt Sòi có thể thay bơ ca cao để chế thuốc đạn, chế xà phòng, trộn với sáp ong làm nến, bôi tóc và chữa một số bệnh ngoài da. Muốn dùng thay bơ ca cao chế thuốc đạn, sáp Sòi cần được trộn với 30-50% dầu lạc để hạ độ chảy từ 58 xuống 42-41-40 o C.

Vỏ rễ cây Sòi là vị thuốc dùng trong nhân dân để chữa các bệnh bạo thủy, chưng kết, tích tụ, thủy thũng (với những triệu chứng: bụng đầy trướng, đại tiểu tiện đều khó khăn, có trướng nước ở vùng dưới cạnh sườn).

Ngoài ra, lá và rễ Sòi còn dùng chữa rắn độc cắn: lá hay vỏ rễ tươi giã lấy nước uống, bã đắp lên vết rắn cắn.